Uluslararası vergi planlaması, küresel ekonominin en tartışmalı alanlarından biridir. Çokuluslu şirketler, kârlarını yasal çerçeveler içinde daha düşük vergili ülkelere kaydırarak vergi yüklerini azaltma eğilimindedir. Bu strateji ‘profit shifting’ (kâr kaydırma) olarak adlandırılır ve son yıllarda OECD, G20 ve AB gibi kuruluşların düzenleme çabalarının merkezine yerleşmiştir. Avrupa Merkez Bankası tarafından yayımlanan 2025 tarihli ‘Global Evidence on Profit Shifting within Firms and Across Time’ başlıklı çalışma, bu olgunun kapsamını ve etkilerini küresel ölçekte inceleyen en güncel araştırmalardan biridir.
Araştırmanın Bulguları (ECB Working Paper No. 3071, 2025)
Delis, Laeven, Ongena ve diğer araştırmacılar tarafından hazırlanan bu çalışma, 2009–2020 döneminde yaklaşık iki milyon firma verisini analiz ederek kâr kaydırmanın hem sektörler hem de ülkeler bazında nasıl gerçekleştiğini ortaya koymaktadır. Bulgulara göre:
• Kâr kaydırma en yoğun olarak ilaç, petrol ve bilişim teknolojileri sektörlerinde görülmektedir.
• Çokuluslu firmalar, yüksek vergi oranına sahip ülkelerden düşük vergili merkezlere (örneğin Bermuda, Cayman Adaları, İrlanda, Birleşik Arap Emirlikleri) gelir aktarımı yaparak vergi yüklerini minimize etmektedir.
• 2017 yılı itibarıyla küresel ölçekte kaydırılan kâr miktarının yaklaşık 700 milyar ABD doları seviyesinde olduğu tahmin edilmektedir.
• Bu tutarın küresel kurumlar vergisi gelirlerinde yıllık %10’a varan kayıplara yol açtığı öngörülmektedir.
Değerlendirme ve Türkiye Açısından Yorum
Araştırma, uluslararası vergi planlamasında agresif stratejilerin hâlen önemli ölçüde sürdüğünü ortaya koymaktadır. Özellikle grup içi borçlanmalar, gayrimaddi hak transferleri ve transfer fiyatlandırması mekanizmaları üzerinden gelirlerin düşük vergili bölgelere yönlendirildiği görülmektedir. OECD’nin BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) girişimi ve 2024 itibarıyla yürürlüğe giren %15 küresel asgari vergi uygulaması, bu dinamikleri sınırlamayı hedeflemektedir.
Türkiye açısından bakıldığında, çokuluslu şirketlerin yerel iştirakleri için transfer fiyatlandırması, ülke-bazlı raporlama (CbCR) ve kontrol edilen yabancı kurum (CFC) hükümleri giderek daha önemli hale gelmektedir. Bu nedenle, vergi danışmanlarının ve yeminli mali müşavirlerin uluslararası kâr kaydırma risklerini analiz eden, veri temelli danışmanlık süreçlerini güçlendirmeleri önümüzdeki dönemde stratejik bir zorunluluk haline gelecektir.
Sonuç
Kâr kaydırma, artık sadece vergi politikalarının değil, küresel ekonomik adaletin de konusu haline gelmiştir. ECB’nin 2025 çalışması, dijital ekonomideki devlerin ve geleneksel sektörlerin kârlarını nasıl yapılandırdıklarına dair nicel kanıtlar sunmakta, böylece gelecekteki vergi reformları için güçlü bir analitik temel oluşturmaktadır. Bu bağlamda, vergi planlaması süreçlerinde şeffaflık, adil paylaşım ve sürdürülebilirlik kavramları her zamankinden daha fazla önem kazanmaktadır.
Kaynakça
Delis, M. D., Laeven, L., Ongena, S., & co-authors. (2025). Global Evidence on Profit Shifting within Firms and Across Time. European Central Bank Working Paper No. 3071. Frankfurt am Main: ECB.
Ferrari, A., Laffitte, S., Parenti, M., & Toubal, F. (2024). Profit Shifting and International Tax Reforms. EU Tax Observatory Working Paper No. 011.
OECD (2024). Pillar Two Global Minimum Tax Framewo
Turkish